Kultura wolna od paliw kopalnych
Konsekwentna realizacja założeń ekologizacji oznacza rewizję zasad współpracy z zewnętrznymi podmiotami, zarówno w przypadku finansowania własnych działań przez prywatne podmioty, jak i w kwestii udostępniania swoich przestrzeni pod zewnętrzne wydarzenia branży biznesowej. Można skutecznie naciskać na instytucje, by zrezygnowały z dotacji pochodzących od megakorporacji, zarabiających na ekspansywnym wydobywaniu surowców naturalnych i domagać się, aby kultura i sztuka nie były traktowane przez te megakorporacje jako sposób na oczyszczanie wizerunku (tzw. greenwashing).
> Fossil Free Culture to kolektyw osób artystycznych, aktywistycznych i naukowych, które wspólnie walczą o usunięcie finansowania pochodzącego z wydobycia/przetwarzania paliw kopalnych. Co ciekawe, w swojej działalności podkreślają oni silny wymiar sprawiedliwości klimatycznej, definiując siebie jako ruch feministyczny, antyrasistowski, międzypokoleniowy, queerowy, czy dekolonialny. Jedną ze strategii FFC jest wykorzystywanie nieposłuszeństwa obywatelskiego. Wybór tej ścieżki tłumaczą zerwaniem umowy społecznej związanej z katastrofalnym sposobem wykorzystywania środowiska przyrodniczego bez szacunku dla „sieci podtrzymujących życie”. Ich działania finansowane są z Mama Cash, Stichting DOEN/VriendenLoterij Fonds, Urgent Action Fund, Guerilla Foundation, Patagonia/Tides Foundation and Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
> Fossil Free Future to międzynarodowy ruch zrzeszający inicjatywy mające na celu zakończenie finansowania różnych obszarów gospodarki przez firmy zajmujące się paliwami kopalnymi
> Culture Unstained to spółdzielnia zajmująca się badaniami i kampaniami przeciwko finansowaniu kultury z funduszy z paliw kopalnych
> BP or not BP?: grupa osób aktywistycznych, które doprowadziły do tego, że dwie prestiżowe instytucje kultury w Wielkiej Brytanii zmieniły swoje relacje sponsorskie z BP. W Royal Shakespeare Theatre wydarzyło się to w 2019 roku. The British Museum usunęło loga BP ze swoich materiałów (2023), ale podpisało jednocześnie umowę na kolejne 10 lat współpracy
> Art Not Oil to koalicja organizacji, które mają zakończyć finansowanie z paliw kopalnych. ANO wyewoluowała z kampanii (2013) „Rising Tide” mającej miejsce w Wielkiej Brytanii
> Liberate Tate to kolektyw artystyczny, który od 2010 roku realizował performansy w siedzibach galerii Tate, sponsorowanych przez BP. W 2017 roku umowa sponsorska z tą firmą została zakończona. W międzyczasie prace artystyczne kolektywu trafiły do kolekcji Tate, co pokazuje w jaki sposób instytucje sztuki potrafią „skonsumować” krytykę na swój temat. Więcej o Liberate Tate przeczytasz tutaj. Aktualne informacje na temat sponsoringu korporacyjnego w Tate znajdziesz tu.
> „The Tear Gas Biennial”: kampania osób artystycznych i aktywistycznych mająca na celu odsunięcie Warrena B. Kandersa od organizacji Whitney Biennale. Do Kandersa należała firma dostarczająca materiałów użytych przeciwko ludziom, w tym kobietom i dzieciom, na granicy amerykańsko-meksykańskiej. Jest to kolejny przykład działania w kontekście sprawiedliwości klimatycznej, 2019.
> Protesty przeciwko sponsoringowi Science Museum przez Shell zgromadziły osoby uczące się, studiujące, Extinction Rebellion etc. Szczególnie krytykowana była klauzula o nienaruszalności dobrego imienia firmy przez muzeum, co jest interpretowane jako cenzura działalności biznesowej i jej negatywnych konsekwencji dla środowiska (2021).
Polityka finansowania instytucji powinna odzwierciedlać jej założenia programowe.
Zanim zaczniesz współpracę ze sponsorami, sprawdź, jakie mają podejście do założeń zrównoważonego rozwoju, czy dbają o środowisko, jak produkują i z czego, a także jak traktują pracowników i pracowniczki w swoich firmach. Pamiętaj, że jako instytucja kultury dysponujesz zaufaniem i prestiżem społecznym, wpływasz na wizerunek swoich partnerów biznesowych i sponsorów, podnosisz ich status. Mimo pokusy zwiększenia budżetu instytucja powinna sprawdzić, skąd pochodzą dane środki finansowe i w jakich warunkach zostały pozyskane. Stwórz listę wytycznych i wartości, które firmy partnerskie i sponsorzy powinni spełniać, np. czy firma inwestuje w wydobywanie paliw kopalnych; czy jej działalność jest związana z grabieżą wody i ziemi, zanieczyszczeniem wód powierzchniowych lub podziemnych, wyzyskiem pracowniczym; czy opłaca podatki w kraju działalności etc. (zobacz: także EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
Kultura wolna od wyzysku
Instytucja kierująca się zrównoważoną polityką finansową powinna współpracować przede wszystkim z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnościowej, czyli spółdzielniami, fundacjami, stowarzyszenia, które w swojej działalności dążą do zmiany stosunków gospodarczych, społecznych i ekologicznych. Są to mniejsze podmioty niż globalne korporacje, dlatego masz większą możliwość weryfikacji ważnych dla Ciebie standardów. We wszystkich konkursach, przetargach czy zapytaniach ofertowych staraj się wybierać współpracę z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnościowej (zobacz także: EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
> “Z raportu wynika, że ponad połowa analizowanych instytucji oferuje wynagrodzenia niższe od średniej krajowej, która w 2023 roku wynosiła 7 262,98 zł brutto”: raport Krajowej Sekcji Muzeów i Instytucji Ochrony Zabytków NSZZ „Solidarność”, dotyczący wynagrodzeń i zatrudnienia w 67 instytucjach kultury oraz ich 108 oddziałach za lata 2022–2023.
> Na stronie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej znajdziesz listę podmiotów ekonomii społecznej, a także niektórych fundacji i stowarzyszeń.
Jawność w wynagrodzeniach
Ekologiczność to sprawiedliwość: środowiskowa, gatunkowa, społeczna, ekonomiczna. Dlatego konieczne jest stosowanie transparentności w systemie wynagrodzeń bez względu na płeć, wiek, stan sprawności, światopogląd, narodowość, pochodzenie etniczne czy orientację seksualną. Należy także unikać dysproporcji wynikających jedynie z kapitału symbolicznego, powiązanego z osobistą marką lub zajmowaną w środowisku pozycją. Od 24 grudnia 2025 roku obowiązuje w instytucjach kultury jawność wynagrodzeń, co jest dobrym krokiem w stronę budowania zaufania w zespole. Kolejnym etapem jest ustalenie jawnych stawek za współpracę z osobami artystycznymi, kuratorskimi, tymi, którzy są odpowiedzialni za projektowanie publikacji, czy architektury wystaw etc.. (zobacz także: PRACOWNICZKI I PRACOWNICY).
> Stowarzyszenie „Kultura w pracy” walczy o uczciwe warunki pracy dla osób artystycznych. Wywiad z osobami założycielskimi.
> Porozumienie w sprawie minimalnych wynagrodzeń dla artystów opracowane przez Obywatelskie Forum Sztuki Współczesnej.
Uzwiązkowienie jako wspieranie społecznościowego podejścia do pracy
W wielu instytucjach kultury funkcjonują związki zawodowe, ale przez lata nie gromadziły dużej liczby osób członkowskich. Jest to związane z podejściem do kwestii uzwiązkowienia odziedziczonego po okresie PRL-u, kiedy nie pełniły one swojej właściwej funkcji. A przecież esencją związku zawodowego jest dbanie o balans sił pomiędzy stroną, która daje pracę i tą, która ją otrzymuje. Dzięki odpowiedniej analizie warunków pracy i grupowych negocjacjach można na bieżąco dbać o to, żeby potrzeby osób zatrudnionych były uwzględniane w polityce instytucji. Do założenia związku zawodowego potrzebne jest co najmniej 10 osób pracujących u danego pracodawcy. Na spotkaniu założycielskim powinna zostać podjęta uchwała o utworzeniu związku, następnym krokiem jest uchwalenie statutu oraz wybranie komitetu założycielskiego. W ciągu 30 dni od założenia konieczne jest złożenie wniosku o rejestrację związku w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).
> Instrukcja jak założyć związek zawodowy
> Federacja Związków Zawodowych Pracowników Instytucji Kultury i Sztuki
Współdecydowanie o budżecie
Traktując finanse jako ramę organizacyjną pracy instytucji, warto zaplanować proces współdecydowania o sposobie wydatkowania środków. Na początku może to dotyczyć fragmentu budżetu, którego zakres systematycznie będzie zwiększany. Ekologiczność to budowanie relacji dbania o siebie, o różnorodne otoczenie i dobrą przyszłość. Ważnym narzędziem w tym procesie jest włączanie w decyzyjność, wspólne wyznaczanie priorytetów. Dzięki temu można uwzględnić różne perspektywy i potrzeby, podjąć rozmowę o zasobach. Poniżej znajdziesz kilka przykładów, jak rozpocząć taki proces.
> Fundusz Feministyczny to organizacja grantowa. Wyboru dofinansowanych inicjatyw dokonuje się na forum, czyli pomysłodawczynie same oceniają nawzajem swoje pomysły i wyłaniają projekty, które otrzymają wsparcie.
> Warszawska inicjatywa Otwarty Jazdów we współpracy z Dzielnicowym Domem Kultury organizuje co roku program Otwarty Uniwersytet Jazdów. Specjalnie powołana rada, która wybiera projekty do realizacji, składa się nie tylko z pracowników Domu Kultury, lecz także z organizacji i mieszkańców wchodzących w skład Otwartego Jazdowa, gospodarzy terenu, na którym projekty będą realizowane.
> Ten sam mechanizm był wykorzystywany przez Radę Programową Parku Rzeźby na Bródnie (reprezentującą kilka stron: instytucjonalną, urzędniczą, społeczną, artystyczną) przy otwartym naborze na projekty artystyczne w 12. edycji programu.
Te przykłady to modele, w których proces decydowania o tym, jakie działania mają zostać sfinansowane, jest rozszczelniony. Włącza się w niego więcej perspektyw – często różnych, ale dających sobie nawzajem równe prawo głosu, prowadzenia dyskusji w celu uzyskania pełniejszego oglądu potrzeb i celów.
> Inspiracją dla innych modeli samoorganizacji i zarządzania, które włączają osoby zatrudnione w decydowanie o różnych kwestiach, w tym budżecie, można znaleźć w filozofii turkusowych organizacji. O turkusie przeczytasz tutaj: Andrzej Blikle, Kompendium turkusowej organizacji (2014).
> Jeżeli interesują Cię konkretne narzędzia samoorganizacji, znajdziesz je w socjokracji. Krótki opis czym jest socjokracja znajdziesz tu: Aleksandra Jach, Socjokracja (2024). Po więcej materiałów sięgnij tutaj.
