Ekoetyka to zespół wartości, norm i priorytetów, które wskazują na pełen szacunku stosunek człowieka do środowiska przyrodniczego. Jest więc zastosowaniem ekologicznych reguł w relacjach gospodarczych i biznesowych – poprzez m.in. organizację zrównoważonych przyrodniczo i społecznie przetargów, badanie polityki firmy czy instytucji, wprowadzanie odpowiednich zapisów w umowach czy działania promujące zmianę regulacji prawnych na poziomie gminnym, miejskim lub nawet krajowym.
KROK 1
Ekologiczny kodeks etyczny
Najpierw sformułuj ekologiczny kodeks etyczny, który powinien być częścią polityki i misji instytucji (zobacz także: POLITYKA INSTYTUCJI). Integralną częścią powinny być zasady współpracy, szczególnie z partnerami komercyjnymi. Poniżej znajdziesz kilka inspirujących propozycji.
1. Zaplanuj swoje zakupy i kupuj tylko to, co konieczne.
2. Zamiast kupować – wypożycz. To się sprawdza w przypadku sprzętu multimedialnego, którego wartość rynkowa i użytkowa – z uwagi na tempo rozwoju technologicznego – bardzo szybko spada. Wypożyczając zaoszczędzisz pieniądze oraz zredukujesz ilość odpadów. Jeśli jesteś właścicielem sprzętu, dziel się nim z innymi organizacjami, szczególnie z tymi z mniejszym kapitałem finansowym.
3. Kupuj lokalnie. Kapitał pozostaje w lokalnym obiegu, nie zasila zagranicznych kont rynkowych gigantów. Ponadto łańcuch dostaw na każdym etapie produkcji jest łatwiejszy do zweryfikowania. A lokalny transport zmniejsza emisję CO2 do atmosfery.
4. Kupuj dla demokracji, czyli wspieraj spółdzielnie i alternatywne modele biznesowe, opierające się na ekonomii społecznej i solidarnościowej. Wybieraj produkty opatrzone certyfikatami ekologicznego i etycznego handlu.
5. Sprawdzaj politykę ekologiczną i społeczną firm, z którymi współpracujesz. Weryfikuj, jakich surowców używają do produkcji, w jaki sposób utylizują i/lub recyklingują odpady. Czy przestrzegają prawa pracy? Gdzie płacą podatki?
6. Sprawdzaj, w jaki sposób banki inwestują Twoje pieniądze. Czy są akcjonariuszami nieetycznych firm lub projektów, jak np. wydobywanie paliw kopalnych albo grabież ziemi czy wody?
Rewizja istniejących relacji gospodarczych
Przeanalizuj sieć relacji gospodarczych, w jakiej funkcjonuje Twoja instytucja. Być może nie wszystkie usługi są konieczne, a może warto je ograniczyć? Rozważ na przykład ograniczenie druku materiałów promocyjno-informacyjnych (zobacz także: KOMUNIKACJA I PROMOCJA). Innym przykładem są usługi ogrodnicze – zdecydowanie lepsze dla środowiska będzie rzadsze koszenie trawników lub wysianie łąki kwietnej, którą wystarczy skosić raz, dwa razy do roku (zobacz także: PRZYRODA).
Można część usług przewartościować i dostrzec ich walory rzemieślnicze. W ramach programu merytorycznego możesz zorganizować np. warsztat linorytu, ucząc zainteresowanych wykonywania kopii graficznych w tej technice. Oprócz wiedzy dostarczasz uczestnikom konkretnych umiejętności, które niewykluczone, że w przyszłości staną się ich kompetencją zarobkową. Powstałe na warsztacie linoryty możesz wykorzystać w celach promocyjno-komunikacyjnych. Z pewnością część partnerów biznesowych możesz zastąpić innymi formami przedsiębiorczości, bazującymi na spółdzielczym kapitale (spółdzielnie, kooperatywy). Przyjrzyj się też polityce firm partnerskich. Czy wyznają podobne wartości wobec środowiska jak Twoja instytucja? Jeśli nie, nie rezygnuj z tej współpracy od razu – spróbuj renegocjować warunki umowy.
Spółdzielnie i kooperatywy
Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej oraz przedsiębiorstwa społeczne to formy podmiotów prawnych zarządzanych w sposób demokratyczny, ich działalność nie jest nastawiona na zysk oraz kierują się wartościami dobra społecznego i ekonomicznego. Demokratyczny sposób zarządzania polega na włączeniu w proces decyzyjny członków i członkinie spółdzielni, czyli inaczej niż w zwykłych przedsiębiorstwach, w których decyzję podejmują właściciele_lki. Gwarantuje to osobom pracującym na rzecz spółdzielni wpływ na kierunek rozwoju przedsiębiorstwa i decyzje biznesowe.
Działalność nienastawiona na zysk polega na tym, że wypracowany przychód nie jest prywatyzowany, tylko wspiera dalszy rozwój przedsiębiorstwa i/lub jego pracowników i pracowniczki. Nadrzędnym celem spółdzielni jest tworzenie miejsc pracy – przez co przyczyniają się one do aktywizacji zawodowej osób wykluczonych czy marginalizowanych, reintegracji zawodowej i społecznej, poprawy statusu ekonomicznego lokalnej społeczności i lokalnego rozwoju ekonomicznego. Solidarnościowy aspekt takich przedsiębiorstw polega na wzajemnym wsparciu i sprzeciwie wobec relacji wyzysku i eksploatacji. Współpracując z nimi dbasz o dobry stan ekonomiczny, społeczny, a także psychologiczny (walka z wykluczeniem i bezrobociem) miejsca, w którym żyjesz i pracujesz. Najpopularniejszymi podmiotami tego typu są spółdzielnie socjalne, pracy czy inwalidów, ale także organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą. Te podmioty, tak jak inne przedsiębiorstwa, wystawiają faktury za towary i usługi, instytucja kultury może więc się z nimi rozliczyć. Przez ostatnie kilka lat znacząco rozwinęła się polityka rozwoju spółdzielczości.
> W Internecie możesz znaleźć specjalne wyszukiwarki, z wyborem miast, dzięki którym bez problemu znajdziesz potencjalnych partnerów w zakresie dostawy towarów i usług dla Twojej instytucji, np. Baza Przedsiębiorstw Społecznych.
> Cooptech Hub to centrum technologii spółdzielczych, prowadzone przez PLZ Spółdzielnię. Organizacja pomaga w powstawaniu nowych spółdzielni. Istotnym obszarem jej działania jest koncentracja na cyfrowym wsparciu dla spółdzielczości. Można w niej także znaleźć informacje o zaprzyjaźnionych podmiotach.
> Dla zainteresowanych kondycją przedsiębiorstw społecznych, polecamy raport z badań dotyczących tego, z czym się mierzą i jak można je wesprzeć (2025).
> Jeżeli chcesz dowiedzieć się o tym, jak przedsiębiorstwa społeczne wpływają na politykę klimatyczna, przeczytaj tekst Ilony Jędrasik i Marka Józefiaka, „Aktywność podmiotów ekonomii społecznej w polityce klimatycznej Polski”, „Polityka społeczna”, (2022).
> Osoby chcące wesprzeć organizacje zatrudniające osoby z doświadczeniem migracyjnym, mogą poczytać więcej o ofercie Fundacji Kuchnia Konfliktu lub Kobiet Wędrownych.
Współpraca z osobami fizycznymi
Rozważ wspieranie osób ze społeczności lokalnej, poprzez kupowanie usług lub towarów bezpośrednio od konkretnych osób lub grup nieformalnych. Podmioty te często nie mają osobowości prawnej, nie mogą wystawić faktury. Pamiętaj, że z osobami fizycznymi możesz się rozliczyć, zawierając umowę kupna-sprzedaży.
Wynajmowanie przestrzeni
Instytucje kultury udostępniają swoje przestrzenie pod długoterminowy wynajem lub jednorazowe wydarzenia komercyjne. Przeanalizuj dokładnie każdą propozycję, bo ma ona wpływ nie tylko na środowisko przyrodnicze, lecz także na wizerunek publiczny Twojej instytucji. Jeśli Twoja instytucja promuje picie kranówki, ale restauracja, która podnajmuje pomieszczenia, serwuje klientom tylko wodę butelkowaną, niespójność będzie hamowała proces zmiany codziennych nawyków. To samo dotyczy np. plastikowych naczyń jednorazowychpodczas wydarzenia komercyjnego. Brak spójności w działaniach hamuje proces promowania zmiany i może wywołać zarzut niekonsekwencji w tworzeniu ekologicznie odpowiedzialnej organizacji. Wpisz do umowy najmu odpowiednie zapisy, szczególnie te dotyczące gospodarowania odpadami, nieużywania plastiku, ale też promujące postawy ekologiczne. W ten sposób kształtujesz ekologiczne nawyki i edukujesz odbiorców oraz partnerów.
> Dobrym przykładem jest tu bistro Wars i Sawa w Nowym, wynajmujące przestrzeń w Nowym Teatrze w Warszawie, pełniące też funkcję pracowniczej stołówki. Serwowane w nim dania są wegańskie i wegetariańskie.
> Gniazdo Centrum Aktywizmu Klimatycznego to przestrzeń w centrum Warszawy, w której może się spotykać bezpłatnie ruch klimatyczny i związany z ochroną bioróżnorodności. Jeżeli reprezentujesz inną instytucję, za wynajem przestrzeni obowiązują opłaty, które przeznaczone są na utrzymanie miejsca. Jeżeli chcesz wesprzeć oddolny ruch klimatyczny w Polsce, możesz rozważyć to miejsce.
KROK 2
Wprowadzaj dobre praktyki i regulacji zawarte w tzw. zielonych przetargach. Prawo europejskie coraz bardziej sprzyja podejmowaniu odpowiedzialnych ekologicznie decyzji.
Ekoetykiety
Wybieraj towary opatrzone certyfikatami ekologiczności. Najszerszy zasięg geograficzny w ramach Unii Europejskiej ma Ecolabel, zwany także stokrotką. Istnieje od 1992 roku i jest przyznawany wyrobom spełniającym wyższe normy środowiskowe. Najstarszym ekoznakiem jest powstały w Niemczech w 1978 roku Niebieski Anioł (Blaue Engel, Blue Angel). Podczas kwalifikowania wyrobów ocenia się: oszczędność surowca i zanieczyszczeń, ograniczenie hałasu, eliminację lub ograniczenie ilości odpadów oraz możliwość ich ponownego użycia. Etykiety środowiskowe dzielą się na: etykiety oparte na szerokim zestawie kryteriów (np. biorące pod uwagę cały cykl życia produktu), dotyczące tylko jednego aspektu produktu (np. efektywność energetyczna – Energy Star), etykiety stosowane w konkretnych sektorach (np. dotyczące zrównoważonej gospodarki leśnej – FSC, PEFC), certyfikaty dotyczące oceny produktów (polegające na klasyfikowaniu produktów według konkretnego aspektu ich efektywności środowiskowej, np. etykieta energetyczna oceniająca produkt pod kątem efektywności energetycznej).
> Opracowanie Urzędu Zamówień Publicznych dotyczące etykiet ekologicznych (2022)
> Indeks ekologicznych certyfikatów znajdziesz tu.
> Oprócz certyfikatów ekologicznych warto zwracać uwagę także na te o charakterze społecznym, tj. etykiety Fairtrade, Fair for Life, Fair Trade Certified, Fair Trade by Ecocert, jak również na produkty dostarczane przez certyfikowane Organizacje Sprawiedliwego Handlu (członków World Fair Trade Organization).
> Więcej o certyfikatach w produkcji ekologicznej żywności.
Zielone zamówienia publiczne
Wskazują minimalne oddziaływanie na środowisko towarów i usług – w trakcie całego ich cyklu życia. Oznacza to, że istotna jest nie tylko cena danego produktu, lecz także koszt generowanej energii, konserwacji, w końcu utylizacji. Na przykład w przetargu na usługi poligraficzne można wpisać następujące kryteria środowiskowe: drukowanie na papierze z recyklingu, farbami ekologicznymi, używanie klejów na bazie wody; opis procesów produkcji wpływających na zmniejszenie śladu środowiskowego (np. optymalizacja arkuszy do druku, zużycia farb, energooszczędne maszyny, oświetlenie LED); pakowanie do wysyłki w duchu less/zero waste: ograniczane tworzyw sztucznych, stosowanie wypełniaczy do zabezpieczenia ze ścinków papierowych lub kompostowalnych materiałów (np.: skropak), opakowania wielokrotnego użytku i/lub z recyklingu; oferowanie ekologicznych alternatyw (dobór papieru, farb, nakładu, formatu) dla wskazanych specyfikacji, umożliwiających jednak zachowanie jakości druku i estetyki publikacji.
> Na stronie Urzędu Zamówień Publicznych znajdziesz kryteria środowiskowe dotyczące tzw. zielonych zamówień publicznych (ang. green public procurement – GPP).
> W ten sposób zostało zrealizowane zamówienie na usługi wydawnicze przez Galerię Narodową Zachęta w Warszawie.
Ponadto istnieje szereg dokumentów i certyfikatów potwierdzających proekologiczne podejście firm do środowiska, np. raport w Krajowej bazie o emisjach gazów cieplarnianych i innych substancji – KOBIZE czy wpis w rejestrze podmiotów bazy danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami BDO. Zielone zamówienia publiczne warto stosować w wyborze każdej usługi czy towaru – czy jest to wybór firmy sprzątającej, która używa nieszkodliwych dla środowiska detergentów, czy pielęgnacja zieleni oparta na nieinwazyjnych metodach ogrodniczych, a może wybór energooszczędnego sprzętu komputerowego lub multimedialnego
> Wytyczne UE dotyczące zielonych zamówień publicznych.
> Wielkopolski Fundusz Rozwoju zorganizował webinar poświęcony zielonym zamówieniom publicznym (2025).
> Na Portalu Samorządowym można przeczytać tekst o tym, dlaczego w 2025 roku zielone zamówienia publiczne stanowią tylko ok. 3% wszystkich zamówień. Urzędników_czki blokuje przed ich stosowaniem przede wszystkim cena, niewystarczająca wiedza i obawy proceduralne.
Kryteria społeczne w zamówieniach publicznych
Podejmując współpracę z podmiotem gospodarczym, zwróć uwagę na politykę społeczną danej organizacji. Czy gwarantuje godną pracę bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, światopogląd, narodowość, pochodzenie etniczne, orientację seksualną? Czy respektuje prawa człowieka i prawa pracy? Warto też promować organizacje działające w obszarze ekonomii społecznej i solidarnościowej.Czy dana firma uwzględnia kwestie uczciwego i etycznego handlu, co mogą potwierdzić certyfikaty Fair Trade? Dla wielu instytucji stosowanie się do wytycznych zielonych zamówień publicznych jest podyktowane rachunkiem ekonomicznym. Dzięki nim można zaoszczędzić środki finansowe. To może być dobra motywacja do wprowadzania takich rozwiązań w różnych obszarach działalności instytucji.
> Na stronie Urzędu Zamówień Publicznych znajdziesz informacje dotyczące kryteriów społecznych, jakie można stosować.
> Na stronie Mazowieckiego Centrum Polityki Społecznej opisane są zamówienia publiczne odpowiedzialne społecznie.
KROK 3
Jeśli udało Ci się wprowadzić odpowiedzialną społecznie i ekologicznie etykę współpracy z podmiotami gospodarczymi w Twojej instytucji, promuj dobre praktyki. Pamiętaj, żeby swoje postawy popierać konkretnymi działaniami i tego samego wymagać od podmiotów współpracujących. Bądź uważny_a, sprawdzaj, czy nie są to działania pozorne (tzw. greenwashing).
CSR, czyli społeczna odpowiedzialność biznesu (ang. corporate social responsibility)
CSR to strategia zarządzania, zgodnie z którą przedsiębiorstwa w swoich działaniach dobrowolnie uwzględniają interesy społeczne, aspekty środowiskowe czy relacje z różnymi grupami interesariuszy, w szczególności z pracownikami i pracownicami. W języku biznesowym bycie społecznie odpowiedzialnym oznacza inwestowanie w zasoby ludzkie, ochronę środowiska, relacje z otoczeniem firmy – i informowanie o tych działaniach. Istnieje szereg narzędzi, standardów i przewodników, które ułatwiają zarządzanie i implementację społecznej odpowiedzialności do strategii przedsiębiorstwa. Te najbardziej popularne to m.in.: SA 8000 (opublikowana w 1998 r.), AA 1000 (opublikowana w 1999 r.) czy opublikowana w 2010 r. norma ISO 26000. CSR wykorzystuje szereg narzędzi, takich jak działania na rzecz lokalnej społeczności, działania proekologiczne, programy rozwojowe dla pracowników i pracowniczek, kursy, szkolenia, wolontariat pracowniczy czy kampanie społeczne. Być może w Twojej organizacji już się odbyła akcja lub kampania społeczna będąca częścią CSR-owej strategii danej firmy. Zanim wejdziesz w tego rodzaju współpracę, warto zweryfikować, czy polityka firmy rzeczywiście jest realizowana w praktyce. Może się bowiem okazać, że odpowiedzialne społecznie zarządzanie to jedynie deklaracja, a pojedyncze akcje mają przykryć nieuważną na człowieka i planetę organizację pracy firmy. W ten sposób można paść ofiarą greenwashingu, czyli zielonego oszustwa. Warto podkreślić, że koncepcja CSR oraz reprezentujące ją normy i standardy to zjawisko bardzo pozytywne w obszarze biznesu. Poprzez nawiązywanie relacji gospodarczych z firmami realizującymi założenia CSR przyczyniasz się też do promocji tego zjawiska.
> Więcej o społecznej odpowiedzialności biznesu w Polsce przeczytasz na stronie Forum Odpowiedzialnego Biznesu.
> Krótki przewodnik po CSR w kontekście współpracy organizacji pozarządowych z biznesem.
Różnorodność, równość, włączanie
Nie tylko mądre zarządzanie zasobami materialnymi, ale także relacje między osobami zatrudnionymi wpływają na jakość miejsca. Różnorodność, równość, włączanie to hasła opisywane w koncepcji rozwoju organizacji DEI (Diversity, Equity, Inclusion). Powstała na bazie doświadczeń ruchów społecznych lat 60. w Stanach Zjednoczonych. DEI miał wprowadzać do firm edukację związaną z doświadczeniem grup marginalizowanych oraz zmieniać funkcjonowanie organizacji tak, żeby uwzględniać ich potrzeby. Różnorodność (Diversity) dotyczy widocznych różnic, tak jak np. różnych rodzajów niepełnosprawności, ale także uwzględnia to, co niewidoczne; niepełnosprawność, której nie widać, różnice w sposobie myślenia, może dotyczyć kwestii tożsamościowych takich jak przynależności do rasy, grupy etnicznej, przekonań religijnych, kwestii genderowych. Równość (Equity) dotyczy dbania o to, żeby procesy organizacyjne były sprawiedliwe i równe, żeby służyły wszystkim. Włączanie (Inclusion) to promowanie zachowań, które powodują, że każda osoba czuje, że jest dla niej miejsce w organizacji i jej praca jest ważna. Przykładem takiego włączania może być dostępność językowa i gotowość do stosowania różnych zaimków, które są adekwatne dla osób. Koncepcja DEI wymaga dopasowania warunków kulturowych, społecznych i ekonomicznych do kontekstu polskiego. Nadrzędną wartością jest to, żeby nie polaryzować osób zatrudnionych i wyrównywać szanse w sposób zrozumiały i transparentny. Nadal w rozumieniu wielu osób parytet płci to ułatwienia dla kobiet bez względu na ich kompetencje, tymczasem założenia DEI mówią o tym, że reprezentacja różnych płci (nie tylko kobiet) powinna być powiązana z umiejętnościami, które są wymagane na danym stanowisku. Wspieranie różnorodności w miejscu pracy rozwija innowacyjność i pozwala na dopasowanie działania do różnych grup odbiorczych.
> Skąd bierze się różnica wynagrodzeń między płciami? Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronie Parlamentu Europejskiego.
> Przykładowe organizacje promujące wartości DEI – Diversity, Equity, Inclusion, które prowadzą szkolenia w tym obszarze: Fundacja Autonomia, Fundacja Diversity Equity Inclusion Alliance, Fundacja im. Stefana Batorego, Fundacja WłączeniPlus (InCludedPlus), Fundacja Polisfera, Diversity Hub, Ashoka w Polsce.
> Rozmowa Wojciecha Szota z Margaret Amaka Ohia-Nowak o strukturalnym rasizmie (2021):
> Tekst o prezesce Fundacji W Stronę Dialogu Joannie Talewicz zajmującej się społecznością romską w Polsce.
Rzecznictwo ekologiczne
Instytucje kultury to platformy dystrybucji wiedzy, mające ogromny kapitał symboliczny i krytyczny, dlatego powinny lobbować na rzecz dokonywania odpowiednich zmian w prawie. Wraz z dobrymi praktykami, takimi jak realizowanie zielonych przetargów, mogą wpływać na regulacje prawne i przyczynić się do tego, że kryteria środowiskowe i społeczne będą obligatoryjne, a nie jedynie dozwolone. Instytucje mogą też zawiązywać partnerstwa i sieci, by wspólnie oddziaływać na kształtowanie polityki proekologicznej w urzędach miejskich, wojewódzkich czy departamentach kultury.
