Większość instytucji kultury mieści się w budynkach wtórnie zaadaptowanych. Jest wśród nich także architektura historyczna, wymagająca nadzoru konserwatorskiego. O zielonych budynkach można mówić w kontekście nie tylko projektowania nowego obiektu czy adaptowania do współczesnych wyzwań ekologicznych i klimatycznych, ale też jego użytkowania. Polskie Stowarzyszenie Budownictwa Ekologicznego definiuje budynek zrównoważony jako „obiekt wzniesiony i użytkowany w sposób minimalizujący negatywny wpływ na środowisko. Zapewniający komfort użytkownikom oraz odporny na zmianę klimatu”. (zobacz)
Przeanalizuj, w jaki sposób w Twojej instytucji zarządza się zasobami, i podejmij działania na rzecz optymalizacji zużycia energii i wody oraz zmniejszenia produkcji odpadów. Działania naprawcze mogą dotyczyć zarówno obsługi infrastruktury, jak i wyboru dostawców „zielonej energii”. Następnym krokiem jest ewentualna wymiana urządzeń na energooszczędne – o ile te, które posiadacie, są niesprawne. Można też zainwestować w infrastrukturę pozwalającą na produkcję energii odnawialnych. Zrównoważony budynek działa dobroczynnie na samopoczucie użytkowniczek i użytkowników – poprzez przestrzenie, w których komfortowo spędza się wspólnie czas. Jest również harmonijnie wkomponowany w otaczającą przyrodę oraz dostosowuje się do zmiennych warunków.
KROK 1
Głównym celem na tym etapie są praktyki oszczędnościowe w korzystaniu z wody, urządzeń ciepłowniczych, chłodniczych i elektrycznych.
Zmniejszenie zużycia wody
Można osiągnąć dzięki korzystaniu z perlatorów, czyli nakładki zamontowanej u wylotu kranu lub prysznica, która napowietrza wylewającą się wodę, zwiększając objętość strumienia. Obecnie to rozwiązanie jest stosowane domyślnie, warto jednak sprawdzić zainstalowane w budynku baterie, szczególnie starsze modele. Perlator zmniejsza zużycie wody od 15% do nawet 60%. W oszczędzaniu wody pomocne są także podwójne przyciski przy spłuczce, które spłukują toaletę przy użyciu 3 lub 6 litrów wody. Ważne, żeby te oznakowania były widoczne dla użytkowników. Jeżeli w organizacji nie ma wodomierzy, warto je zamontować.
Zmniejszenie zużycia energii
Wyłączaj sprzęty, których nie używasz. Nie zostawiaj urządzeń elektrycznych podłączonych do gniazdka w trybie czuwania. Korzystaj z listew, do których można podpinać sprzęty. W ten sposób nie będziesz musiał(a) wyłączać pojedynczych urządzeń.
Kontrolowanie temperatury
Nie przegrzewaj pomieszczeń, zainstaluj czujniki mierzące temperaturę. Bezpośrednie promieniowanie słońca możesz ograniczyć stosując zewnetrzne rolety lub markizy. Umieść termostaty na grzejnikach, pamiętaj, żeby ich nie zasłąniać i nie przykrywać. Przy krótkim i regularnym wietrzeniu nie trzeba zamykać zaworów grzejnikowych. Powinno się to robić, kiedy okna są uchylane na dłużej, ponieważ ciepło wydostaje się na zewnątrz. Izba Gospodarcza Ciepłownictwo Polskie proponuje 20 przydatnych wskazówek dotyczących mądrego ogrzewania, które pomogą obniżyć zużycie ciepła i wysokość rachunków.
Podobna zasada dotyczy klimatyzacji. Kiedy ją włączasz, zamknij okna. Poinformuj pracowniczki i pracowników o optymalnym korzystaniu z klimatyzacji lub wprowadź odpowiednie ustawienia odgórnie. System klimatyzacyjny wymaga także regularnych przeglądów, inaczej pobiera więcej energii, niż powinien.
Właściwe oświetlenie
Staraj się wykorzystywać światło naturalne tam, gdzie to możliwe. Dopasuj oświetlenie do charakteru wykonywanej pracy – czasami potrzebujesz punktowego (np. do czytania), a niekoniecznie ogólnego. Na energooszczędność systemu oświetleniowego wpływa także jego konserwacja, obejmująca regularne czyszczenie, wymianę zużytych części, sprawdzenie i regulację elementów sterujących oraz zapewnienie bezpieczeństwa samego systemu. Wciąż najbardziej energooszczędnym rodzajem oświetlenia jest technologia LED, która zużywa aż do 80-90% mniej energii niż tradycyjne żarówki żarowe i około 50% mniej niż świetlówki kompaktowe (CFL). Jeśli korzystasz ze starszych systemów oświetleniowych, rekomendujemy wymianę na świetlówki LED.
Odpowiednia selekcja odpadów i ich redukcja
Świadomy wybór produktów pod kątem opakowania można sprowadzić do zasady: im go mniej, tym lepiej. Ewentualnie pozostaje wybór opakowania wielokrotnego użytku albo z materiałów recyklowanych. Wybieraj produkty, których można ponownie użyć i umieszczaj je w odpowiednich pojemnikach. (zobacz: PRAKTYKI CODZIENNE)
KROK 2
Na tym etapie rozważ podpisanie umowy z zielonym dostawcą energii oraz zakup odpowiedniego wyposażenia budynku, czyli urządzeń energooszczędnych i zmniejszających zużycie wody.
Energia ze źródeł odnawialnych
Coraz więcej sprzedawców energii oferuje tzw. zielone taryfy, ale są też firmy specjalizujące się wyłącznie w energii odnawialnej. Szukaj certyfikowanych dostawców energii, posiadających np. GO – Guarantee of Origin / Gwarancje Pochodzenia, dających gwarancję, że energia została wytworzona z odnawialnych źródeł takich jak wiatr, słońce, woda czy biomasa. Rejestr Gwarancji Pochodzenia prowadzi w Polsce Towarowa Giełda Energii.
> Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku zainwestowało w energię odnawialną. Na dachu budynku zainstalowano 109 paneli fotowoltaicznych, które są niewidoczne z poziomu terenu. Zarządcy kalkulują, że panele pozwolą Muzeum zmniejszyć rachunki za prąd nawet o 40%.
> Od 2021 roku The Royal Shakespeare Company z Londynu korzysta z energii elektrycznej pochodzącej w 100% z odnawialnych źródeł (słońce, wiatr, biomasa). Gaz w głównych lokalizacjach jest kompensowany przez dostawcę energii. Panele słoneczne, zlokalizowane na niektórych budynkach, przesyłają nadmiar energii do Krajowej Sieci Energetycznej, zapobiegając jej marnowaniu.
> W 2006 roku Teatr Narodowy w Pradze – Narodni Divadlo we współpracy z firmą ENESA rozpoczął ambitny projekt oszczędzania energii, który obejmował redukcję zużycia gazu, energii elektrycznej i wody oraz wykorzystanie energii odnawialnej ze słońca i rzeki Wełtawy. Modernizacja obniżyła koszty energii o ponad 50% już w kolejnym roku od wprowadzenia.
Energooszczędny sprzęt
Taki sprzęt to urządzenia o wysokich standardach energetycznych. Najwyższa klasa energetyczna to A+++. Warto szukać na urządzeniach logotypów Energy Star – jest to program promujący produkty energooszczędne. Definiuje maksymalne pobory mocy w trybie pracy, czuwania i wyłączenia.
Czujniki ruchu
Dzięki czujnikom, światło włącza się na określony czas po wykryciu ruchu. Dobrze się sprawdza w miejscach używanych często, ale krótko, takich jak klatki schodowe, korytarze oraz łazienki. Używanie czujników ruchu w kranach pozwala na ograniczenie zużycia wody.
Zbieranie deszczówki
Ze względu na zmiany klimatyczne coraz częściej zdarzają się intensywne ulewy, podczas których na 1 m2 powierzchni może spaść kilkadziesiąt litrów wody. Jednocześnie znaczna jej ilość nie wnika w glebę i nie zasila wód podziemnych. Biorąc pod uwagę te okoliczności, warto zbierać i magazynować wodę opadową w zbiornikach. Można ją potem wykorzystywać do różnych celów. Najprostszym z nich jest podlewanie roślin w budynku albo ogrodzie. Zbiorniki mogą też być podpięte pod system, który oczyszcza wodę i doprowadza ją do toalety. Można również zastanowić się nad założeniem ogrodu deszczowego. Utrzymuje on wodę w gruncie –reguluje temperaturę oraz wilgotność na danym terenie (obniża efekt „wyspy ciepła”). Ogród może być też elementem wodnego placu zabaw (zobacz: PRZYRODA).
KROK 3
Na tym etapie rekomendujemy zakup bardziej zaawansowanych elementów infrastruktury wspierającej energooszczędność budynków. Warto w nie zainwestować także ze względu na coraz bardziej rygorystyczne regulacje Unii Europejskiej związane ze standardem energooszczędności. Remontowane i nowe budynki będą musiały się charakteryzować bardzo niskim zapotrzebowaniem na energię.
Energooszczędna izolacja
Ogranicza straty ciepła i chroni przed przegrzaniem budynku. Może polegać na pogrubieniu termoizolacji albo zastosowaniu materiału o lepszej właściwości termicznej.
Energooszczędna wentylacja
Straty ciepła w budynku można ograniczyć poprzez grubość lub jakość izolacji, minimalizację mostków cieplnych albo poprzez odpowiednią wentylację. W wielu istniejących budynkach wentylacja naturalna nie działa w odpowiedni sposób. Dlatego, aby lepiej zarządzać jakością powietrza i temperaturą, zastanów się nad wykorzystaniem wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. Pozwala na kontrolowany wypływ i nawiew powietrza do budynku, łącząc je z wymianą ciepła w centrali wentylacyjnej. Jej działanie można opisać na przykładzie: zimne powietrze zasysane z zewnątrz przechodzi przez wymiennik ciepła i ogrzewa się od zużytego powietrza usuwanego z wnętrza budynku.
Pompa ciepła
Jest to system wykorzystujący energię zgromadzoną w gruncie, pobierający ciepło z powietrza zewnętrznego lub wykorzystujący energię hydrotermalną. Pompa ciepła obniża emisję CO2 i nie produkuje spalin. W budynkach nie ma palnego paliwa,są bezpieczne dla użytkowników i użytkowniczek. Pompy ciepła wymagają zasilania energią elektryczną – warto więc zwrócić uwagę na dostawców oferujących prąd ze źródeł odnawialnych.
Instalacja fotowoltaiczna
Pozwala na wytworzenie energii elektrycznej z promieniowania słonecznego – współpracuje np. z pompą ciepła, która wykorzystuje prąd wyprodukowany w ten sposób. Samodzielne wytwarzanie energii potrzebnej do funkcjonowania budynku, przyczynia się do obniżenia kosztów eksploatacji.
System do wody szarej
Woda szara to woda ściekowa, wytwarzana podczas codziennych czynności – np. kąpieli czy mycia naczyń. W ramach systemu jej odzyskiwania woda z umywalki, prysznica czy zlewu przechodzi przez różne poziomy filtracji – i jest ponownie używana. Można ją wykorzystać w zasadzie do wszystkiego – także do picia. Istotnym wyzwaniem jest jednak sposób filtracji (zobacz).
Energooszczędna serwerownia
Modernizacja systemu klimatyzacyjnego może być przeprowadzona z wykorzystaniem ciepła z serwerowni do ogrzewania innych pomieszczeń. Nowoczesne systemy klimatyzacyjne umożliwiają także chłodzenie, przy minimalnym zapotrzebowaniu na energię (zobacz).
Zaawansowane systemy sterowania i automatyzacja systemu energetycznego
Pozwalają ograniczyć zużycie w tych częściach budynku, z których nikt nie korzysta (albo mało kto), bądź zoptymalizować wytwarzanie, rozprowadzanie i emisję ciepła w budynku. Warto wziąć pod uwagę systemy: optymalizujące jakość powietrza w pomieszczeniach przy minimalnym zużyciu energii, obniżające temperaturę ciepłej wody użytkowej czy sterujące oświetleniem (poprzez przyciemnianie lamp w zależności od światła dziennego i stopnia użytkowania pomieszczenia). Ruch osłon przeciwsłonecznych, kontrolujących ilość ciepła i światła dostarczanych do budynku, także może zostać zautomatyzowany (zobacz).
Kolor ścian
Przy planowanym remoncie można wybrać jasne i ciepłe kolory farb, które dobrze odbijają światło. Dają one wrażenie przestronności pomieszczeń i optycznie je powiększają.
Zrównoważona budowa i przebudowa
Przy projektowaniu nowej siedziby warto zwrócić uwagę na następujące obszary zrównoważonego budownictwa, które wskazuje Polskie Stowarzyszenie Budownictwa Ekologicznego (zobacz). Zrównoważony budynek to taki, który:
1. W inteligentny sposób podchodzi do energii (m.in wykorzystuje odnawialne źródła energii).
2. Zabezpiecza zasoby wody (ogranicza zapotrzebowanie i straty wody, mierzy poziom zużycia, wtórnie wykorzystuje wodę deszczową i wodę szarą).
3. Minimalizuje produkcję odpadów i maksymalizuje ponowne użycie (m.in. stosuje recycling, ponowne wykorzystanie materiałów (reuse), wybiera trwalsze materiały).
4. Poprawia samopoczucie i zdrowie użytkowników (m.in. używa do budowy zdrowych materiałów, zapewnia komfort termiczny, akustyczny oraz dostęp do światła dziennego dla jego użytkowyników_czek).
5. Ułatwia użytkownikom kontakt (poprzez wykorzystanie strategii z nurtu Biophilic design i Activity Based Working).
6. Dostosowuje się do zmiennych warunków (np. uwzględnia zmianę funkcji całości lub części budynku).
7. Obejmuje cały cykl życia budynku (uwzględnia ślad węglowy od projektu, poprzez budowę, użytkowanie, po zmianę funkcji lub nawet rozbiórkę).
8. Wzmacnia bioróżnorodność (uwzględnia zielono-błękitną infrastrukturę).
> Miasto st. Warszawa w lipcu 2025 roku wprowadziło Warszawski Standard Zielonego Budynku, czyli pierwszy w Polsce kompleksowy zbiór wymagań wobec nowoprojektowanych miejskich obiektów. Dzięki ich wdrożeniu budynki będą bardziej przyjazne dla środowiska i tańsze w utrzymaniu. Zobacz.
> Biblioteka Publiczna w Choszczówce na warszawskiej Białołęce, zrealizowana w 2023 roku według projektu pracowni architektonicznej Ambient, spełniła wszystkie wymagania Warszawskiego Standardu Zielonego Budynku, jeszcze zanim został wprowadzony. Budynek wpisuje się w przyrodniczy krajobraz miejsca, powstał z naturalnych materiałów, głównie drewna.
> Misją The Finnish Nature Centre – Haltia w Espoo w Finlandii jest budowanie głębszej relacji z naturą poprzez zwiedzanie wystaw, jak i wyjście w otaczający muzeum zielony teren. Łączy w ten sposób kulturę i edukację ekologiczną z turystyką i ochroną środowiska. W 2015 roku Fińskie Centrum Przyrody Haltia zdobyło nagrodę za zrównoważony rozwój podczas prestiżowego konkursu European Museum of the Year Awards. To pierwszy duży budynek publiczny w Finlandii zbudowany w całości z drewna, z nowoczesnymi, energooszczędnymi rozwiązaniami (takimi jak ogrzewanie geotermalne czy panele słoneczne).
> Małopolskie Centrum Budownictwa Energooszczędnego we współpracy m.in. z Politechniką Krakowską i Politechniką Białostocką na przykładzie Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie opracowało koncepcję zabytkowego budynku o zerowym zużyciu energii, która może stanowić wzór dla innych historycznych obiektów. Zaproponowane działania podzielono na 5 pakietów wykonawczych, które powinny zostać poprzedzone opracowaniem planu strategicznego ochrony zabytku, projektu konserwatorskiego oraz analizą energetyczną. Pakiety dotyczą działań związanych z izolacją budynku, modernizacją instalacji, inwestycjach dotyczących źródeł energii, potrzeby użytkowników_czek oraz uwzględniające zielono-błękitną infrastrukturę. Dokument dostępny do pobrania tutaj.
> W grudniu 2024 roku rozstrzygnięto konkurs na przebudowę zabytkowego budynku Muzeum Architektury we Wrocławiu. Laureatem I Nagrody została pracownia TŁO z Warszawy, która zaproponowała użycie materiałów pochodzących z odzysku, minimalizując ślad węglowy obiektu i ograniczając zużycie zasobów naturalnych. Wszystkie snowe elementy projektowane będą zgodnie z zasadą design for disassembly. Jak wskazują autorzy projekt uwzględnia projektowanie holistyczne i integrację rozwiązań technicznych z estetyką i funkcjonalnością. Każdy aspekt – od wyboru materiałów, przez systemy instalacyjne, po projektowanie zieleni – podkreśla potrzebę harmonii między architekturą a środowiskiem naturalnym. Tego typu rozwiązania mają nie tylko odpowiedzieć na współczesne wyzwania stojące przed architekturą, ale także obniżyć koszty eksploatacji muzeum w przyszłości. Czytaj więcej tutaj.
