Instytucje posiadające kolekcje obiektów muszą mierzyć się z różnymi wyzwaniami. Od polityki kolekcji i ustalania kierunków, które wspierają ekologiczną praktykę, do konkretnych rozwiązań w magazynach i praktyce konserwacyjnej, pozwalającej na stworzenie warunków do jak najlepszej opieki nad zabytkami, dziełami sztuki czy archiwami, jednocześnie dbając o środowisko naturalne. Sama idea konserwacji, która polega na wydłużaniu trwania tego, co materialne, wydaje się stać w sprzeczności z myśleniem ekologicznym. Praktyki konserwacyjne, które opierają się na zastosowaniu środków chemicznych, wpływają negatywnie na środowisko. Ale nie zawsze tak jest. Można na bieżąco dbać o obiekty i dzięki temu interweniować w ich materialność w bardziej subtelny sposób. Na metapoziomie konserwacja pozwala nam zachowywać dziedzictwo materialne także po to, żebyśmy nie tworzyli kolejnych, podobnych rzeczy.
KROK 1
Zaopiekowany budynek i jego funkcjonowanie
Pamiętaj o tym, że podstawą do zielonej zmiany dla stacjonarnej instytucji kultury jest budynek; to w jaki sposób wykorzystujemy w nim energię, wodę i inne materiały, jak działają nasze punkty usługowe np. kawiarnie albo księgarnie, ale także magazyny czy przestrzenie konserwatorskie. W pracowniach konserwatorskich warto zadbać o dygestorium, wyciąg laboratoryjny, czyli specjalną komorę wentylacyjną, chroniącą przed szkodliwymi oparami, pyłami i gazami, a także przed pożarami i eksplozjami. Zapewnia bezpieczeństwo osobom tam pracującym.
Bieżące monitorowanie warunków dla kolekcji
To rozwiązanie, które może wymagać nakładów finansowych, ale pozwala na bieżąco monitorować jak zmienia się temperatura i wilgotność, tworzyć raporty i wizualizacje, wysyłać alerty i wspierać proaktywne decyzje konserwatorskie.
Najbardziej podstawowe kwestie to:
1. Dopasuj temperaturę i wilgotność do specyfiki kolekcji.
2. Minimalizuj energochłonne systemy.
3. Filtruj powietrze i monitoruj jego jakość, żeby nie dopuścić do pojawienia się w nim zbyt wysokiego poziomu zanieczyszczeń.
4. Zredukuj zużycie wody.
5. Zredukuj zużycie materiałów jednorazowego użytku.
6. Monitoruj zużycie zasobów, żeby wiedzieć, gdzie warto usprawnić działanie instytucji
7. Zabezpiecz kolekcję przed kurzem.
Więcej na ten temat w BUDYNEK.
> Przeczytaj o doświadczeniach konserwatorskich z The Royal Albert Memorial Museum. W tekście zwraca się uwagę na specyfikę obiektów i konserwację przeprowadzoną jak najszybciej, im później zaczyna się działać, tym większe są potrzebne interwencje. Pracując z indywidualnymi wypożyczającymi, zorientuj się, jakich warunków wymaga obiekt. Można też zabezpieczyć „buforową” przestrzeń w instytucji, w której będą przetrzymywane obiekty, zanim wejdą na galerie.
Współpraca między działami
Działy konserwacji powinien blisko współpracować z osobami kuratorskimi i odpowiedzialnymi za instalowanie wystawy. Stan obiektów wypożyczonych na wystawę musi zostać przeanalizowany, czasem dokonuje się odświeżenia wypożyczanych prac. Opieka konserwatorska zakłada także współpracę w wyborze transportu (patrz: TRANSPORT), opakowań i usług kurierskich. W przypadku zewnętrznych firm transportowych, można zasugerować opakowania wielokrotnego użytku.
Rozwijanie świadomości i edukacja
Warto korzystać z wiedzy i doświadczenia krajowych lub międzynarodowych sieci muzealnych.
> Sieć CIMAM promuje ideę zrównoważonego rozwoju i nawołuje do pilnych działań w związku z klimatycznym i ekologicznym stanem wyjątkowym. Umożliwia osobom i instytucjom członkowskim dostęp do zasobów, narzędzi, przewodników, które pokazują jak zmniejszyć ślad węglowy. Można zapoznać się z narzędziownikiem „Toolkit on Sustainability in Museum Practice”, który powstał w 2021 roku i podejmuje takie tematy jak: praktyki interwencyjne, planowanie zrównoważonego rozwoju, mierzenie śladu węglowego i certyfikaty, doradztwo w obszarze zrównoważonego rozwoju, inspirujące projekty, platformy, źródła, bibliografia. Jest aktualizowany w trybie comiesięcznym.
> Sieć ICOM (International Council of Museums) buduje swoją koncepcję zrównoważonego rozwoju w kontekście trzech imperatywów: potrzeby, ograniczenia, sprawiedliwość. Posłuchaj podcastu „Museums and Chill”, w którym refleksja środowiskowa i klimatyczna jest jednym z najważniejszych tematów. ICOM świadomie promuje także ideę sprawiedliwości klimatycznej – bez wrażliwości społecznej i zmian w tym obszarze, zielona zmiana nie będzie możliwa, o czym można posłuchać w jednym z odcinków podcastu. Rekomendacje ICOM dla kolekcji muzealnych znajdziesz tutaj.
> Deklaracja The Smithsonian Institution odnośnie kolekcji i wymogów środowiskowych.
> Inicjatywa Sustainability in Conservation to organizacja społeczna zrzeszająca osoby zainteresowane wprowadzaniem zrównoważonych praktyk w konserwacji.
KROK 2
Materiały ekologiczne w konserwacji
Tak jak w innych gałęziach działalności instytucji kultury, tak i w konserwacji warto zadbać o materiały wielorazowego użytku. Najłatwiej dokonać zmiany w obszarze opakowań.
> Inicjatywa Sustainability in Conservation umieszcza na profilach w mediach społecznościowych informacje o zielonej chemii wykorzystywanej w konserwacji. Jeden z projektów dotyczył rozpuszczalników.
> Polecamy obejrzenie materiału (2022) przygotowanego przez Image Permanence Institute – organizacji społecznej, ufundowanej na Rochester Institute of Technology. Organizacja prowadzi badania, także laboratoryjne dotyczące konserwacji materiałów kulturowych. W prezentacji omawiane są kwestie poświęcone badaniom IPI takie jak: opakowania, transport, warunki klimatyczne, poziom światła.
> W 2023 roku Grupa Bizot, czyli Międzynarodowa Grupa Organizatorów Dużych Wystaw opublikowała aktualizację Zielonego Protokołu – jest to dokument zawierający zalecenia dla muzeum dotyczące m.in. parametrów klimatu. Opracowano także dwa podręczniki, w których członkowie Grupy podzielili się swoimi doświadczeniami związanymi z wdrażaniem zielonych rozwiązań, wnioskami z obserwacji i badań oraz rekomendacji.
Konserwacja prewencyjna
To coraz bardziej powszechna praktyka w Polsce, która pomaga utrzymywać dzieła sztuki w dobrym stanie. Kiedyś działania konserwatorskie były rzadkie i nieregularne, mniej dokładne, a obiekty historyczne ulegały silnym zabrudzeniom i rozpadowi. Prace nad obiektami mocno zanieczyszczonymi wymagały silnych środków chemicznych.. Dzisiaj, kiedy na bieżąco opiekujemy się obiektami i odpowiednio je chronimy przed zabrudzeniami i uszkodzeniami, konserwacja ma bardziej delikatny charakter, a ingerencje zmniejsza się do minimum. Ważna jest edukacja i wiedza na temat odpowiednich warunków przechowywania obiektów historycznych, które się starzeją i nigdy nie będę wyglądać jak nowe.
KROK 3
Polityka kolekcji
Planując zakup nowych obiektów do kolekcji, zastanów się, czy możesz wybrać takie, które nie wymagają skomplikowanych zabiegów konserwatorskich. Czasem interesujące dzieła albo dokumenty znajdują się już w innych instytucjach. W takiej sytuacji być może nie ma potrzeby powielać zakupu. Warto się skomunikować z innymi instytucjami i zapytać o warunki wypożyczania obiektów. Innym podejściem, którego możecie spróbować, jest kupowanie do kolekcji instrukcji albo scenariuszy, na podstawie których zostaną wykonane prace, jeśli będą potrzebne na wystawę.
> Duńskie i brytyjskie instytucje kultury jak Tate Modern analizują w ramach założonej przez siebie sieci sposoby dokumentowania i konserwacji praktyk artystycznych, które wychodzą z performansu, tańca, albo aktywizmu. Zespoły badawcze zastanawiają się nad tym, w jaki sposób włączać do kolekcji takie prace.
