Finanse to temat, któremu powinniśmy się przyjrzeć równie szczegółowo, jak innym obszarom pracy instytucji. To kluczowe narzędzie, faktyczna siła organizująca działalność instytucji, jej strukturę, relacje między działami, wewnętrzne (często niewypowiedzianie) hierarchie i cele. Warto się przyjrzeć, jak finanse organizują instytucję, i spróbować je przyrównać do przyświecających Wam idei. Czy są ze sobą kompatybilne? Pozyskując dodatkowe finansowanie, powinniśmy sprawdzać, czy wartości i cele donatora pokrywają się z tymi określonymi w misji instytucji. Czy bierzesz pod uwagę zasady i sposób działania partnerów biznesowych? Czy szukając kolejnych źródeł finansowania, instytucja nie popada w nadprodukcję, ciasne harmonogramy, eksploatację zasobów naturalnych, rzeczowych i ludzkich? Przyjrzyj się sposobom pozyskiwania i wydatkowania środków, którymi operujecie. Pomoże to stworzyć faktyczny obraz pracy instytucji. Zweryfikuj priorytety budżetowe, rozważ zawarte umowy biznesowe, zastanów się nad koniecznością pozyskiwania kolejnych grantów. Pamiętaj, że wprowadzenie praktyk proekologicznych – czy to w materiach stałych (wyposażeniu, sprzętach), czy w miękkich praktykach pracy i komunikacji – jest ekonomiczne i może znacznie obniżyć wydatki.
KROK 1
Klimatyczny Stan Wyjątkowy to moment, gdy konieczna jest edukacja i praca na rzecz rozwoju świadomości proekologicznej wewnątrz i na zewnątrz instytucji. Uwzględniaj środki finansowe na takie działania w budżetach prowadzonych projektów. Pamiętaj, że kluczem do zrównoważonego budżetu jest odpowiednie planowanie.
Więcej czasu, inne wydatki
Wdrażając ekologiczne i zrównoważone myślenie w instytucji, tak naprawdę zmniejszasz wydatki. Stosując politykę umiaru, długoterminowego myślenia oraz odzyskiwania i ponownego używania można znacznie zmniejszyć koszty. Potrzebny jest jednak czas na długofalowe planowanie i komunikację z partnerami. Instytucje muzealnicze mogą np. zmniejszyć liczbę wystaw. Jest to propozycja, która pojawia się w kontekście nie tylko ekologii, lecz także nadprodukcji. Mniej wystaw w ciągu roku daje więcej czasu na pogłębiony research, głębszą i włączającą współpracę już w fazie koncepcyjnej z zespołem edukacji, artystkami i artystami oraz zespołem realizacji i komunikacji. To też więcej czasu na animację wystawy, docieranie do nowych grup odbiorców, rozwój publiczności. Może to przynieść wymierne korzyści w postaci liczby odbiorców, z której instytucja się rozlicza.
W takim wypadku trzeba inaczej planować wydatki – nie na kolejne przedsięwzięcia, ale na dłuższą i pogłębioną pracę z mniejszą liczbą realizacji w ciągu roku. W kwestii zakupu sprzętu do instytucji czy na potrzeby realizowanych programów zacznij od rzetelnego planowania. Szeroko opisujemy ten proces w obszarze PRODUKCJA: MATERIAŁY. Na początku dobrze jest wyjść od zasady 3R, czyli reduce – ogranicz, reuse – użyj ponownie, recycle – przetwórz, i dodać także repair, czyli napraw.
Pamiętaj, aby w kosztorys zakupów wkalkulować kryteria kosztów eksploatacji, rentowności i utylizacji nowych sprzętów, na których zakup się decydujesz. Może się to wiązać z większą inwestycją przy zakupie, ale dłuższą żywotnością urządzeń, która przekłada się na bilans ekonomiczny (zobacz także: BUDYNEK, PRAKTYKI CODZIENNE).
Planuj
Pośpiech zazwyczaj powoduje, że wydaje się więcej pieniędzy, bo brakuje czasu na przemyślane decyzje i postawy prośrodowiskowe. Zaplanuj więc działalność gospodarczą i merytoryczną, uwzględnij czas na wprowadzanie zmian w zakresie ekologiczności instytucji. Rozpisuj prace w kilku horyzontach czasowych (np. roczny, trzyletni i pięcioletni). Pomoże Ci to odpowiednio zaplanować kolejne etapy.
Przeprowadź dokładną diagnozę zasobów własnych oraz otoczenia. Przeanalizuj, z kim możesz nawiązać lokalną współpracę, z kim możesz współdzielić sprzęty, a także koszty. Może w programie znajdziesz pozycje, do których realizacji masz szansę zaprosić inne instytucje albo organizacje i tym samym rozłożyć ich finansowanie? Kiedy sprowadzasz ekspertki i ekspertów z innych miast lub krajów, poinformuj o tym pracowników i pracowniczki innych instytucji.
Priorytet na edukację obecny w budżecie
W budżecie instytucji i poszczególnych projektów ustaw priorytet na wszelkie działania podnoszące świadomość ekologiczną. Zacznij od siebie i zabezpiecz fundusze na działania wewnątrz zespołu, na spotkania i wykłady z osobami eksperckimi. Uwzględniaj praktyki edukacyjne dla całego zespołu w budżetach wystaw, spektakli, konferencji. Nie twórz iluzji dodatkowych szkoleń czy warsztatów, które miałyby odciągać zespół od właściwej pracy, a tym samym powodować napięcie. Instytucja kultury – jako platforma dystrybucji wiedzy – powinna w każdym planowanym projekcie szukać okazji do pogłębiania kompetencji swojego zespołu. Wsparciem może być także ZIELONY ZESPÓŁ, który pomoże zebrać te potrzeby i na ich podstawie stworzyć wspólne wymagania.
> Jeden z numerów pisma „Gromada” (nr 2/2024) poświęcony był relacjom między klimatem a pracą
> Naomi Klein nazywa sprawiedliwość klimatyczną przyszłością aktywizmu i polityki w obszarze środowiska i klimatu (2023): ‘It’s inequality that kills’: Naomi Klein on the future of climate justice, „The Guardian”.
> Stewart Fraser opisuje w artykule „Sprawiedliwość klimatyczna i klasa społeczna” jak ważne jest wyjście poza „ekologię klasy średniej” (2023)
KROK 2
Wiedza o kryzysie ekologicznym i klimatycznym obliguje zespół do uważnego przyjrzenia się, z jakich źródeł finansowych korzysta instytucja. Sprzeciwiając się relacjom gospodarczym, nastawionym wyłącznie na ekspansywną eksplorację zasobów i wąsko pojęty zysk, należy zrewidować praktyki finansowe, jakie uznaje się często za „zwyczajowe”.
Kultura wolna od paliw kopalnych
Konsekwentna realizacja założeń ekologizacji oznacza rewizję zasad współpracy z zewnętrznymi podmiotami, zarówno w przypadku finansowania własnych działań przez prywatne podmioty, jak i w kwestii udostępniania swoich przestrzeni pod zewnętrzne wydarzenia branży biznesowej. Można skutecznie naciskać na instytucje, by zrezygnowały z dotacji pochodzących od megakorporacji, zarabiających na ekspansywnym wydobywaniu surowców naturalnych i domagać się, aby kultura i sztuka nie były traktowane przez te megakorporacje jako sposób na oczyszczanie wizerunku (tzw. greenwashing).
> Fossil Free Culture to kolektyw osób artystycznych, aktywistycznych i naukowych, które wspólnie walczą o usunięcie finansowania pochodzącego z wydobycia/przetwarzania paliw kopalnych. Co ciekawe, w swojej działalności podkreślają oni silny wymiar sprawiedliwości klimatycznej, definiując siebie jako ruch feministyczny, antyrasistowski, międzypokoleniowy, queerowy, czy dekolonialny. Jedną ze strategii FFC jest wykorzystywanie nieposłuszeństwa obywatelskiego. Wybór tej ścieżki tłumaczą zerwaniem umowy społecznej związanej z katastrofalnym sposobem wykorzystywania środowiska przyrodniczego bez szacunku dla „sieci podtrzymujących życie”. Ich działania finansowane są z Mama Cash, Stichting DOEN/VriendenLoterij Fonds, Urgent Action Fund, Guerilla Foundation, Patagonia/Tides Foundation and Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
> Fossil Free Future to międzynarodowy ruch zrzeszający inicjatywy mające na celu zakończenie finansowania różnych obszarów gospodarki przez firmy zajmujące się paliwami kopalnymi
> Culture Unstained to spółdzielnia zajmująca się badaniami i kampaniami przeciwko finansowaniu kultury z funduszy z paliw kopalnych
> BP or not BP?: grupa osób aktywistycznych, które doprowadziły do tego, że dwie prestiżowe instytucje kultury w Wielkiej Brytanii zmieniły swoje relacje sponsorskie z BP. W Royal Shakespeare Theatre wydarzyło się to w 2019 roku. The British Museum usunęło loga BP ze swoich materiałów (2023), ale podpisało jednocześnie umowę na kolejne 10 lat współpracy
> Art Not Oil to koalicja organizacji, które mają zakończyć finansowanie z paliw kopalnych. ANO wyewoluowała z kampanii (2013) „Rising Tide” mającej miejsce w Wielkiej Brytanii
> Liberate Tate to kolektyw artystyczny, który od 2010 roku realizował performansy w siedzibach galerii Tate, sponsorowanych przez BP. W 2017 roku umowa sponsorska z tą firmą została zakończona. W międzyczasie prace artystyczne kolektywu trafiły do kolekcji Tate, co pokazuje w jaki sposób instytucje sztuki potrafią „skonsumować” krytykę na swój temat. Więcej o Liberate Tate przeczytasz tutaj. Aktualne informacje na temat sponsoringu korporacyjnego w Tate znajdziesz tu.
> „The Tear Gas Biennial”: kampania osób artystycznych i aktywistycznych mająca na celu odsunięcie Warrena B. Kandersa od organizacji Whitney Biennale. Do Kandersa należała firma dostarczająca materiałów użytych przeciwko ludziom, w tym kobietom i dzieciom, na granicy amerykańsko-meksykańskiej. Jest to kolejny przykład działania w kontekście sprawiedliwości klimatycznej, 2019.
> Protesty przeciwko sponsoringowi Science Museum przez Shell zgromadziły osoby uczące się, studiujące, Extinction Rebellion etc. Szczególnie krytykowana była klauzula o nienaruszalności dobrego imienia firmy przez muzeum, co jest interpretowane jako cenzura działalności biznesowej i jej negatywnych konsekwencji dla środowiska (2021).
Polityka finansowania instytucji powinna odzwierciedlać jej założenia programowe.
Zanim zaczniesz współpracę ze sponsorami, sprawdź, jakie mają podejście do założeń zrównoważonego rozwoju, czy dbają o środowisko, jak produkują i z czego, a także jak traktują pracowników i pracowniczki w swoich firmach. Pamiętaj, że jako instytucja kultury dysponujesz zaufaniem i prestiżem społecznym, wpływasz na wizerunek swoich partnerów biznesowych i sponsorów, podnosisz ich status. Mimo pokusy zwiększenia budżetu instytucja powinna sprawdzić, skąd pochodzą dane środki finansowe i w jakich warunkach zostały pozyskane. Stwórz listę wytycznych i wartości, które firmy partnerskie i sponsorzy powinni spełniać, np. czy firma inwestuje w wydobywanie paliw kopalnych; czy jej działalność jest związana z grabieżą wody i ziemi, zanieczyszczeniem wód powierzchniowych lub podziemnych, wyzyskiem pracowniczym; czy opłaca podatki w kraju działalności etc. (zobacz: także EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
Kultura wolna od wyzysku
Instytucja kierująca się zrównoważoną polityką finansową powinna współpracować przede wszystkim z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnościowej, czyli spółdzielniami, fundacjami, stowarzyszenia, które w swojej działalności dążą do zmiany stosunków gospodarczych, społecznych i ekologicznych. Są to mniejsze podmioty niż globalne korporacje, dlatego masz większą możliwość weryfikacji ważnych dla Ciebie standardów. We wszystkich konkursach, przetargach czy zapytaniach ofertowych staraj się wybierać współpracę z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnościowej (zobacz także: EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
> “Z raportu wynika, że ponad połowa analizowanych instytucji oferuje wynagrodzenia niższe od średniej krajowej, która w 2023 roku wynosiła 7 262,98 zł brutto”: raport Krajowej Sekcji Muzeów i Instytucji Ochrony Zabytków NSZZ „Solidarność”, dotyczący wynagrodzeń i zatrudnienia w 67 instytucjach kultury oraz ich 108 oddziałach za lata 2022–2023.
> Na stronie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej znajdziesz listę podmiotów ekonomii społecznej, a także niektórych fundacji i stowarzyszeń.
Jawność w wynagrodzeniach
Ekologiczność to sprawiedliwość: środowiskowa, gatunkowa, społeczna, ekonomiczna. Dlatego konieczne jest stosowanie transparentności w systemie wynagrodzeń bez względu na płeć, wiek, stan sprawności, światopogląd, narodowość, pochodzenie etniczne czy orientację seksualną. Należy także unikać dysproporcji wynikających jedynie z kapitału symbolicznego, powiązanego z osobistą marką lub zajmowaną w środowisku pozycją. Od 24 grudnia 2025 roku obowiązuje w instytucjach kultury jawność wynagrodzeń, co jest dobrym krokiem w stronę budowania zaufania w zespole. Kolejnym etapem jest ustalenie jawnych stawek za współpracę z osobami artystycznymi, kuratorskimi, tymi, którzy są odpowiedzialni za projektowanie publikacji, czy architektury wystaw etc.. (zobacz także: PRACOWNICZKI I PRACOWNICY).
> Stowarzyszenie „Kultura w pracy” walczy o uczciwe warunki pracy dla osób artystycznych. Wywiad z osobami założycielskimi.
> Porozumienie w sprawie minimalnych wynagrodzeń dla artystów opracowane przez Obywatelskie Forum Sztuki Współczesnej.
Uzwiązkowienie jako wspieranie społecznościowego podejścia do pracy
W wielu instytucjach kultury funkcjonują związki zawodowe, ale przez lata nie gromadziły dużej liczby osób członkowskich. Jest to związane z podejściem do kwestii uzwiązkowienia odziedziczonego po okresie PRL-u, kiedy nie pełniły one swojej właściwej funkcji. A przecież esencją związku zawodowego jest dbanie o balans sił pomiędzy stroną, która daje pracę i tą, która ją otrzymuje. Dzięki odpowiedniej analizie warunków pracy i grupowych negocjacjach można na bieżąco dbać o to, żeby potrzeby osób zatrudnionych były uwzględniane w polityce instytucji. Do założenia związku zawodowego potrzebne jest co najmniej 10 osób pracujących u danego pracodawcy. Na spotkaniu założycielskim powinna zostać podjęta uchwała o utworzeniu związku, następnym krokiem jest uchwalenie statutu oraz wybranie komitetu założycielskiego. W ciągu 30 dni od założenia konieczne jest złożenie wniosku o rejestrację związku w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).
> Instrukcja jak założyć związek zawodowy
> Federacja Związków Zawodowych Pracowników Instytucji Kultury i Sztuki
Współdecydowanie o budżecie
Traktując finanse jako ramę organizacyjną pracy instytucji, warto zaplanować proces współdecydowania o sposobie wydatkowania środków. Na początku może to dotyczyć fragmentu budżetu, którego zakres systematycznie będzie zwiększany. Ekologiczność to budowanie relacji dbania o siebie, o różnorodne otoczenie i dobrą przyszłość. Ważnym narzędziem w tym procesie jest włączanie w decyzyjność, wspólne wyznaczanie priorytetów. Dzięki temu można uwzględnić różne perspektywy i potrzeby, podjąć rozmowę o zasobach. Poniżej znajdziesz kilka przykładów, jak rozpocząć taki proces.
> Fundusz Feministyczny to organizacja grantowa. Wyboru dofinansowanych inicjatyw dokonuje się na forum, czyli pomysłodawczynie same oceniają nawzajem swoje pomysły i wyłaniają projekty, które otrzymają wsparcie.
> Warszawska inicjatywa Otwarty Jazdów we współpracy z Dzielnicowym Domem Kultury organizuje co roku program Otwarty Uniwersytet Jazdów. Specjalnie powołana rada, która wybiera projekty do realizacji, składa się nie tylko z pracowników Domu Kultury, lecz także z organizacji i mieszkańców wchodzących w skład Otwartego Jazdowa, gospodarzy terenu, na którym projekty będą realizowane.
> Ten sam mechanizm był wykorzystywany przez Radę Programową Parku Rzeźby na Bródnie (reprezentującą kilka stron: instytucjonalną, urzędniczą, społeczną, artystyczną) przy otwartym naborze na projekty artystyczne w 12. edycji programu.
Te przykłady to modele, w których proces decydowania o tym, jakie działania mają zostać sfinansowane, jest rozszczelniony. Włącza się w niego więcej perspektyw – często różnych, ale dających sobie nawzajem równe prawo głosu, prowadzenia dyskusji w celu uzyskania pełniejszego oglądu potrzeb i celów.
> Inspiracją dla innych modeli samoorganizacji i zarządzania, które włączają osoby zatrudnione w decydowanie o różnych kwestiach, w tym budżecie, można znaleźć w filozofii turkusowych organizacji. O turkusie przeczytasz tutaj: Andrzej Blikle, Kompendium turkusowej organizacji (2014).
> Jeżeli interesują Cię konkretne narzędzia samoorganizacji, znajdziesz je w socjokracji. Krótki opis czym jest socjokracja znajdziesz tu: Aleksandra Jach, Socjokracja (2024). Po więcej materiałów sięgnij tutaj.
KROK 3
Transformowanie instytucji kultury w instytucję ekologiczną nie zawsze oznacza inwestowanie znacznych zasobów finansowych. Zwróć uwagę, jak wiele praktyk można wprowadzić bezkosztowo. Wymagają one reorganizacji sposobu zarządzania głównie poprzez uporanie się ze schematami myślowymi i przyzwyczajeniami. Takie zmiany nie są drogie w znaczeniu finansowym. Kosztują wysiłek związany ze zmianą nawyków i poczuciem wydłużania czasu na realizację czy nawet pozornej nieskuteczności. To jednak ważne, by z ekologiczności nie robić dodatkowego projektu, tylko traktować ją jako ramę dla organizacji. Dlatego jeśli zdecydujesz się na szukanie dodatkowego finansowania, które miałoby pokryć koszty zmian, zastanów się, czy na pewno tego potrzebujesz.
Integracja kosztów w działalności instytucji
Planując wdrażanie rekomendacji i propozycji, zatrzymaj się i spójrz na Wasze działania oraz sposoby ich realizacji, plany prac na najbliższy rok i kilka lat do przodu. Razem z zielonym zespołem stwórz propozycję włączenia ekopriorytetów w planowane projekty. W możliwie szerokim zakresie przedyskutujcie wszyscy wdrażanie polityki ekologiczności. Wspólnie znajdźcie w projektach miejsca, w których można rozwinąć działania prośrodowiskowe. Poszukując dodatkowego finansowania, zrób podobnie. Zamiast tworzyć nowe projekty, włączaj ekologiczne transformacje w programy instytucji. Szukaj sojuszy i koalicji, dziel się kosztami. Jeśli decydujesz się na inwestycję, zwracaj uwagę na szereg wyznaczników, dbając przy tym o długie życie kupowanych przedmiotów i stosowanych rozwiązań oraz możliwie szeroki zakres ich przydatności, wychodzący poza interesy wyłącznie jednej instytucji (zobacz także: EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
Twardy sprzęt i miękkie kompetencje
Szukając funduszy na inwestycję, staraj się balansować pomiędzy twardymi a miękkimi zasobami. Panele fotowoltaiczne, cyrkularny obieg wody to ważne do realizacji projekty, które z pewnością przyczynią się do ekologicznie odpowiedzialnego funkcjonowania instytucji. Jednak na równi z twardymi inwestycjami w infrastrukturę, myśl o rozwiązaniach miękkich, bazujących na rozwijaniu kompetencji zespołu i podnoszeniu jego ekologicznej świadomości.
Szukając grantów, zwracaj uwagę na te służące wymianie doświadczeń. Obserwuj też procesy zmian w innych instytucjach. Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Centrum Kultury Zamek w Poznaniu oraz Fundacja Inna Przestrzeń w ramach unijnego programu Erasmus Plus szkolą swoich pracowników i pracowniczki w zakresie edukacji ekologicznej w obszarze kultury i sztuki. W ramach wymiany dobrych praktyk wyżej wymienione konsorcjum wymienia się doświadczeniami z takimi zagranicznymi instytucjami jak: City Minde(d); Climate Museum czy Finnish Museums Association. Pamiętaj także, aby dzielić się nowymi inwestycjami i kompetencjami z lokalnymi sieciami. Nie zamykaj sprzętu ani wiedzy w ramach jednej instytucji!
Jak szukać grantów?
Śledź konkursy w ramach programów samorządowych, rządowych i unijnych. Na mapę grantów na pewno warto wpisać Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, Program Aktywni Obywatele, Program LIFE, Erasmus+. Przyjrzyj się też inicjatywie URBACT, która wspiera lokalnych instytucjonalnych liderów i miasta w zintegrowanym programie zrównoważonego rozwoju. Kilka polskich miejscowości już z niego korzysta, m.in. Wrocław. W ramach tego programu tamtejszy urząd miasta razem z instytucjami kultury pracują nad mechanizmami wsparcia transformacji ekologicznej na polu kultury. Nawiązuj bezpośrednią współpracę z poszczególnymi biurami urzędu miasta, np. tymi odpowiedzialnymi za politykę klimatyczną czy programy unijne. Pamiętaj, że Unia Europejska założyła, iż do 2050 r. stanie się neutralna klimatycznie. Za tą deklaracją stoi Europejski Zielony Ład, w ramach którego przewidziane są konkretne kwoty na wsparcie transformacji. Obserwuj wiadomości na ten temat. Możesz też posiłkować się wskazaniami zagranicznych organizacji czy sieci, które powstały, by wspierać społeczne i miejskie zmiany na rzecz zrównoważonego rozwoju. Organizacja Julie’s Bicycle przygotowała przegląd fundacji pomagających w działalności organizacji i instytucji kultury, który znajdziesz na ich stronie internetowej.
Inne przykłady grantów, które promują zieloną działalność w kulturze:
> Baza grantów międzynarodowych i europejskich
> Baza grantów krajowych
> CultureEU (2021-2027)
Grantodawcy finansujący nieformalne działania na rzecz sprawiedliwości klimatycznej:
> Guerilla Foundation
> Patagonia
> Mama Cash
> Lush
Rzecznictwo
Podobnie jak w innych obszarach, część zmian można wprowadzać poprzez indywidualne praktyki wewnątrz zespołu, a część – poprzez tworzenie modeli zewnętrznej współpracy. Jednak sposób organizacji i prowadzenia poszczególnych instytucji określają rozporządzenia. Dlatego konieczne jest tworzenie koalicji w obszarze kultury, które wspólnie będą naciskać na zmiany w wytycznych przydzielania funduszy, a także wskazywać ekologicznie priorytetowe wyzwania. Domagajmy się tego, aby ekologiczna i etyczna sensowność organizowała strukturę wytycznych finansowania instytucji, otwarte konkursy, dotacje celowe i wszelkie formy finansowania i dofinansowywania kultury. Przykładem klimatycznie zorientowanej sieci w obszarze kultury jest sieć GMAST z Manchesteru (Manchester Arts Sustainability Team). W jego ramach różne instytucje kultury podjęły wspólne prace nad osiągnięciem celu zeroemisyjności w skali miasta (zobacz także: POLITYKA INSTYTUCJI, EKOETYKA WSPÓŁPRACY).
> GMAST
